Σε ποιο έργο του ο Μ Βασίλειος αναφέρει ότι:

"Και γυναίκα αγνοώ και παρθένος ουκ ειμί";

Η φράση αυτή θέλει μια μικρή αλλά ουσιώδη διόρθωση ως προς την παραπομπή της. Δεν σώζεται αυτούσια σε κάποιο γνωστό έργο του Μεγάλου Βασιλείου. Τη γνωρίζουμε από τον όσιο Ιωάννη Κασσιανό, ο οποίος την παραδίδει ρητά ως λόγο του Βασιλείου.

Στο έργο του Κασσιανού De institutis coenobiorum, βιβλίο ΣΤ΄, κεφ. 19, Περὶ τοῦ πνεύματος τῆς πορνείας, διαβάζουμε:

Fertur sancti Basilii Caesariensis episcopi districta sententia: et mulierem, inquit, ignoro, et virgo non sum.

δηλαδή: «Παραδίδεται ο αυστηρός αυτός λόγος του αγίου Βασιλείου, επισκόπου Καισαρείας: “καὶ γυναῖκα ἀγνοῶ, καὶ παρθένος οὐκ εἰμί”». Ldysinger

Το ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι ο Κασσιανός εισάγει τη φράση με το «fertur» = “παραδίδεται ότι είπε”.

Άρα δεν ισχυρίζεται ότι παραπέμπει σε συγκεκριμένο γραπτό έργο του Βασιλείου, αλλά σε απόφθεγμα που κυκλοφορούσε ως λόγος του. Ldysinger

Η ίδια παράδοση σώζεται και στο ελληνικό κείμενο που έχει τον τίτλο:

Ἰωάννου Κασσιανοῦ, Πρὸς Κάστορα ἐπίσκοπον, περὶ τῶν ὀκτὼ τῆς κακίας λογισμῶν,
στο τμήμα Περὶ τοῦ πνεύματος τῆς πορνείας.

Εκεί αναφέρεται:

«Ἔρηται τοίνυν τῷ ἁγίῳ Βασιλείῳ τῷ ἐπισκόπῳ Καισαρείας Καππαδοκίας·

Καὶ γυναῖκα ἀγνοῶ, καὶ παρθένος οὐκ εἰμί».

και αμέσως εξηγείται ότι ο Βασίλειος θεωρούσε πως η παρθενία δεν συνίσταται μόνο στη σωματική αποχή, αλλά στην καθαρότητα της ψυχής. Documenta Catholica Omnia

Η παραπομπή στην Patrologia Graeca είναι:

PG 28, 880A.

Εδώ όμως υπάρχει μία ακόμη βιβλιογραφική λεπτομέρεια:

στην PG το κείμενο αυτό βρίσκεται μεταξύ των έργων που αποδίδονταν στον Μέγα Αθανάσιο (Epistulae ad Castorem), γι' αυτό μπορεί να συναντήσεις παραπομπές του τύπου «Αθανασίου, Πρὸς Κάστορα, PG 28, 880A». Η νεώτερη έρευνα και η Φιλοκαλία το αποδίδουν στον Ιωάννη Κασσιανό· η Αποστολική Διακονία επίσης καταγράφει το Πρὸς Κάστορα… περὶ τῶν ὀκτὼ τῆς κακίας λογισμῶν ως έργο του Κασσιανού. Apostoliki Diakonia

Υπάρχει πάντως και ένα πολύ ενδιαφέρον παράλληλο χωρίο στην αποδιδόμενη στον Βασίλειο Ἐπιστολή 42, Πρὸς Χίλωνα τὸν μαθητήν, §4. Εκεί διαβάζουμε, σε μετάφραση: «Απέφυγα την πράξη της πορνείας, αλλά μόλυνα την παρθενία μου με τους λογισμούς της καρδιάς μου». New Advent Η επιστολή βρίσκεται στην PG 32, 348–360, με το συγκεκριμένο χωρίο περίπου στη στήλη 356.

Ωστόσο, η γνησιότητα της επιστολής 42 έχει συζητηθεί, επομένως δεν την χρησιμοποιούμε ως κύρια απόδειξη για το απόφθεγμα.

Συνεπώς, η ασφαλέστερη απάντηση είναι: η ακριβής φράση «Καὶ γυναῖκα ἀγνοῶ, καὶ παρθένος οὐκ εἰμί» δεν βρίσκεται σε σωζόμενο έργο του Μ. Βασιλείου· παραδίδεται ως δικός του λόγος από τον Ιωάννη Κασσιανό, De institutis VI, 19, και στην ελληνική παράδοση Πρὸς Κάστορα, PG 28, 880A. Η συνηθισμένη μορφή που ακούγεται συχνά εις κηρύγματα ή γράφεται σε άρθρα «καὶ γυναῖκα οὐ γινώσκω…» είναι ουσιαστικά παραλλαγή· η παλαιά μαρτυρία έχει «γυναῖκα ἀγνοῶ».