Πατερική και ιστορικοθεολογική μελέτη με βάση τα πρωτογενή κείμενα
Αντικείμενο: οι διαπιστώσεις, οι επικρίσεις και το θετικό ποιμαντικό ιδεώδες του Μεγάλου Βασιλείου, του Γρηγορίου του Θεολόγου και του Ιωάννη του Χρυσοστόμου σχετικά με την άσκηση της επισκοπικής διακονίας κατά τον 4ο και τις αρχές του 5ου αιώνα.
Ερευνητική σημείωση: Οι παραπομπές αναφέρονται κατά κύριο λόγο σε επιστολή, λόγο, ομιλία, βιβλίο και παράγραφο, ώστε να εντοπίζονται ανεξάρτητα από τη σελιδοποίηση μιας συγκεκριμένης έκδοσης. Τα λίγα αρχαιοελληνικά χωρία παρατίθενται επιλεκτικά· το υπόλοιπο κείμενο συνιστά ανάλυση και όχι μετάφραση ολόκληρων πατερικών έργων.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Οι Τρεις Ιεράρχες δεν προσέγγισαν τον επισκοπικό θεσμό με την απλοϊκή αντιπαράθεση «καλοί» και «κακοί» επίσκοποι. Υπερασπίστηκαν την αποστολική αποστολή του επισκόπου, ενώ ταυτοχρόνως επέκριναν τη χρηματική εκμετάλλευση χειροτονιών, την ευνοιοκρατία, τη φιλαρχία, την κακή επιλογή υποψηφίων, την αμάθεια, την ανάμειξη προσωπικού συμφέροντος με τη δογματική αντιπαράθεση και τις διενέξεις ανάμεσα σε εκκλησιαστικούς προϊσταμένους. Ο Βασίλειος φωτίζει κυρίως το διοικητικό και κανονικό πρόβλημα, ο Γρηγόριος τη βαθύτερη ηθική και πνευματική παθολογία της εκκλησιαστικής εξουσίας, ενώ ο Χρυσόστομος τον φόβο της λογοδοσίας, την αναξιότητα ορισμένων ποιμένων και τον κίνδυνο να μετατραπεί η επισκοπή σε κοινωνικό αξίωμα.
Παρ’ όλα αυτά, ο Βασίλειος εγκωμιάζει την ενωτική δράση του Αθανασίου, ο Γρηγόριος προβάλλει τον Αθανάσιο και τον Βασίλειο ως πρότυπα ποιμένων και ο Χρυσόστομος θεωρεί τον κατάλληλο επίσκοπο αναγκαίο θεραπευτή των ψυχών. Οι αρνητικές μαρτυρίες δεν μπορούν επομένως να γενικευθούν σε όλους τους επισκόπους της εποχής. Κυρίως προβάλλουν τη μεγάλη απόσταση ανάμεσα στο χάρισμα και την ευθύνη του αξιώματος, αφενός, και στην ενδεχόμενη πνευματική ανεπάρκεια του φορέα του, αφετέρου.
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ: ΕΡΩΤΗΜΑ, ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ
1.1. Το ερευνητικό ερώτημα
Το ερώτημα «τι πίστευαν οι Τρεις Ιεράρχες για τους επισκόπους της εποχής τους» απαιτεί διάκριση ανάμεσα σε τρία διαφορετικά επίπεδα: τι δίδασκαν κανονιστικά για το επισκοπικό λειτούργημα, ποιες συγκεκριμένες καταχρήσεις κατήγγελλαν ως σύγχρονοί τους μάρτυρες και τι οφείλει ο σημερινός αναγνώστης να συμπεράνει από μαρτυρίες συχνά συνταγμένες σε συνθήκες αντιπαράθεσης.
Μία επιστολή προς χωρεπισκόπους είναι πηγή διοικητικού ελέγχου· ένας ειρηνικός λόγος είναι προσπάθεια θεραπείας σχίσματος· μία ομιλία από άμβωνος αξιοποιεί και οξείς ρητορικούς τόνους για να αφυπνίσει το ακροατήριο. Η μεταξύ τους σύγκριση είναι θεμιτή μόνο εφόσον λαμβάνεται υπόψη το διαφορετικό είδος και ο σκοπός κάθε κειμένου.
1.2. Ιστορικό πλαίσιο
Ο τέταρτος αιώνας αποτελεί περίοδο θεαματικής αλλαγής για τη δημόσια θέση της Εκκλησίας. Μετά την άρση των μεγάλων διωγμών και την αυξανόμενη αυτοκρατορική υποστήριξη, η επισκοπική έδρα αποκτά μεγαλύτερη δημόσια ορατότητα, δυνατότητα κοινωνικής παρέμβασης αλλά και αυξημένες απαιτήσεις διοίκησης. Ταυτόχρονα οι θεολογικές αντιπαραθέσεις για τη θεότητα του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, οι μετακινήσεις επισκόπων, οι σύνοδοι και η εμπλοκή της πολιτικής εξουσίας δημιουργούν έντονη αστάθεια. Η επιθυμία για ορθόδοξη ομολογία δεν αποκλείει την εμφάνιση προσωπικών φιλοδοξιών, αντίπαλων εκκλησιαστικών δικτύων ή πιέσεων στην πλήρωση εδρών.
Ο Βασίλειος (περ. 330–379) άσκησε την αρχιεπισκοπική του ευθύνη στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, ο Γρηγόριος (περ. 329–390) γνώρισε τη χειροτονία, τις επισκοπικές συγκρούσεις στην Καππαδοκία και την αμφισβήτηση της θέσης του στην Κωνσταντινούπολη το 381, ενώ ο Χρυσόστομος (περ. 349–407), επίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως από το 398, βίωσε ο ίδιος τις συγκρούσεις με άλλους εκκλησιαστικούς παράγοντες και την καθαίρεση και εξορία του. Οι προσωπικές τους δοκιμασίες καθιστούν τα έργα τους πολύτιμα αλλά δεν επιτρέπουν άκριτη ταύτιση της δικής τους αποτίμησης με μια πλήρη και αμερόληπτη καταγραφή όλων των συμβάντων.
1.3. Εύρος της τεκμηρίωσης
Κεντρική πρωτογενής βάση αποτελούν οι Επιστολές 53, 54, 69, 92, 204 και 243 του Βασιλείου· οι Λόγοι 2, 20, 21, 23, 42 και 43 και συναφείς επιστολές του Γρηγορίου· και το Περί ἱερωσύνης, η Γ΄ Ομιλία στις Πράξεις, η Ι΄ Ομιλία στην Α΄ προς Τιμόθεον, η ΛΔ΄ Ομιλία στην προς Εβραίους και οι επιστολές του Χρυσοστόμου προς τον Ιννοκέντιο.
Συμπληρωματικά χρησιμοποιείται έγκυρη ιστορική βιβλιογραφία για το πλαίσιο των θέσεων. Η μελέτη είναι εστιασμένη συνθετική εξέταση βασικών και ιδιαίτερα αποκαλυπτικών μαρτυριών, όχι ισχυρισμός ότι έχει ελεγχθεί εξαντλητικά κάθε σωζόμενο χωρίο του τεράστιου πατερικού corpus.
2. Ο ΜΕΓΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ: ΚΑΝΟΝΙΚΗ ΤΑΞΗ, ΑΞΙΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
2.1. Η Επιστολή 53: καταγγελία αγοραπωλησίας της χειροτονίας
Η Επιστολή 53, «Πρὸς χωρεπισκόπους», είναι από τα πιο απτά τεκμήρια για τη στάση του Βασιλείου απέναντι σε εκτροπές επισκοπικών προσώπων της εποχής του. Αναφέρει ότι έχει διαδοθεί η φήμη πως ορισμένοι χωρεπίσκοποι λαμβάνουν χρήματα από υποψηφίους για χειροτονία και παρουσιάζουν αυτή την πράξη με θρησκευτικό πρόσχημα. Η διατύπωση είναι χαρακτηριστικά προσεκτική: δεν δηλώνει ότι έχει ήδη αποδείξει καθολικά την ενοχή τους, αλλά προσφέρει στους ενόχους φάρμακο και στους αθώους προληπτική προειδοποίηση. Η αξιολόγηση της πράξης, αντιθέτως, είναι κατηγορηματική: η εμπορία των πνευματικών δωρεών αποτελεί βαρύτατη διαστροφή της εκκλησιαστικής αποστολής (Μ. Βασίλειος, Ἐπιστ. 53, §§1–2).
Ο Βασίλειος συνδέει ρητά την καταγγελία του με το επεισόδιο του Σίμωνος στη Σαμάρεια και τον λόγο του Πέτρου «τὸ ἀργύριόν σου σὺν σοὶ εἴη εἰς ἀπώλειαν» (Πράξ. 8,20). Υποστηρίζει ότι δεν έχει σημασία αν το χρηματικό αντάλλαγμα παραδίδεται πριν ή μετά τη χειροτονία: το ηθικό και εκκλησιολογικό πρόβλημα παραμένει το ίδιο. Ούτε το ενδεχόμενο να προορίζεται το χρήμα για φαινομενικά αγαθό σκοπό θεραπεύει την αλλοίωση του μυστηριακού χαρακτήρα της διακονίας. Η τελετή της χειροτονίας δεν αποτελεί συναλλαγή, ενώ ο χειροτονών δεν έχει εξουσία να διαθέτει προς πώληση τη δωρεά που ο ίδιος παρέλαβε δωρεάν.
Το ζήτημα δεν μένει στο επίπεδο γενικής ηθικολογίας. Ο επιστολογράφος προειδοποιεί ότι τυχόν συνέχιση της πρακτικής θα σημάνει απομάκρυνση των υπευθύνων από τα θυσιαστήρια της δικής του εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας. Αξιοσημείωτη είναι η σύνδεση της φιλαργυρίας με την ειδωλολατρία και την προδοσία του Ιούδα: όποιος αντικαθιστά την προσφορά του Χριστού με ιδιωτικό κέρδος διακινδυνεύει να υποτάξει την ιερή αποστολή του στο πάθος του. Η Επιστολή 53 καταδεικνύει ότι, σύμφωνα με συγκεκριμένη και διαδεδομένη καταγγελία που ο Βασίλειος θεωρεί άξια άμεσης παρέμβασης, ορισμένοι επίσκοποι ή χωρεπίσκοποι μπορούσαν να εκμεταλλεύονται τις χειροτονίες για προσωπικό όφελος· δεν αποδεικνύει όμως ότι το έπρατταν όλοι.
2.2. Η Επιστολή 54: ευνοιοκρατία, παραβίαση των κανόνων και ακατάλληλοι κληρικοί
Ακόμη πιο συγκεκριμένη είναι η Επιστολή 54, επίσης προς χωρεπισκόπους. Ο Βασίλειος αρχίζει εκφράζοντας λύπη διότι οι κανόνες των Πατέρων έχουν παραμερισθεί και η εκκλησιαστική ακρίβεια υποχωρεί. Υπενθυμίζει ότι κατά την παλαιότερη πρακτική οι υποψήφιοι εξετάζονταν ως προς τον συνολικό τρόπο ζωής, την εγκράτεια, την ειρηνικότητα και τη μαρτυρία όσων τους γνώριζαν· η σχετική εισήγηση κατέληγε στον αρμόδιο επίσκοπο. Αντιθέτως, διαπιστώνει ότι οι αποδέκτες προχώρησαν σε επιλογές χωρίς ουσιαστική συνεννόηση μαζί του και επέτρεψαν σε άλλους κληρικούς να προωθούν ανθρώπους χωρίς έλεγχο (Μ. Βασίλειος, Ἐπιστ. 54).
Οι προσλήψεις, κατά τον Βασίλειο, γίνονταν ενίοτε λόγω συγγένειας ή προσωπικής φιλίας, με αποτέλεσμα να πολλαπλασιάζεται ο αριθμός των καταγεγραμμένων κληρικών χωρίς αντίστοιχη αύξηση αξίων λειτουργών. Η σκληρή αυτή διάγνωση δεν συνιστά αριθμητική στατιστική για όλους τους κληρικούς· είναι ελεγκτική κρίση για συγκεκριμένο διοικητικό χώρο. Η επιστολή σημειώνει επίσης ότι ορισμένοι επιχειρούσαν να εισέλθουν στον κλήρο λόγω φόβου στρατολογικής υποχρέωσης. Ο Βασίλειος επομένως εντοπίζει δύο αλληλένδετα προβλήματα: στην πλευρά των εκκλησιαστικών υπευθύνων την ευνοιοκρατία και στη μεριά κάποιων υποψηφίων την αναζήτηση κοσμικού πλεονεκτήματος μέσω εκκλησιαστικής ιδιότητας.
Η θεραπεία που προτείνεται είναι ελέγξιμη, όχι απλώς συμβολική: ζητεί κατάλογο υπηρετούντων σε κάθε χωριό, πληροφορίες για το ποιος εισήγαγε καθέναν και πώς πολιτεύεται, επανεξέταση των προβληματικών περιπτώσεων και υποχρέωση προηγούμενης αναφοράς στην αρμόδια επισκοπική αρχή. Έτσι η ποιμαντική ευαισθησία συνδυάζεται με διοικητική λογοδοσία. Η εκκλησιαστική τάξη δεν νοείται ως άγονη γραφειοκρατία, αλλά ως μέσο προφυλάξεως του ποιμνίου από την αναξιότητα και τους προσωπικούς μηχανισμούς ισχύος.
2.3. Οι διενέξεις των επισκόπων και η ενότητα της Εκκλησίας
Στις Επιστολές 69, 92 και 243 ο Βασίλειος δεν περιγράφει κυρίως χρηματικές καταχρήσεις, αλλά μια Εκκλησία δοκιμαζόμενη από διωγμούς, δογματικές αντιθέσεις, απομονώσεις και τραυματισμένες σχέσεις μεταξύ επισκόπων. Στην Επιστολή 69 προς τον Αθανάσιο Αλεξανδρείας αναδεικνύει ως ιδανικό την πατρική μέριμνα ενός επισκόπου για τις Εκκλησίες πέρα από τα στενά όρια της δικής του περιφέρειας. Η επίκληση του Αθανασίου δεν αποτελεί κενή φιλοφρόνηση: υποδηλώνει τι θεωρεί ο Βασίλειος υπεύθυνη εκκλησιαστική ηγεσία, δηλαδή πρωτοβουλία για συμφιλίωση, ορθόδοξη μαρτυρία και αποκατάσταση της εκκλησιαστικής κοινωνίας (Ἐπιστ. 69).
Στις επιστολές προς δυτικούς επισκόπους αποτυπώνεται η αγωνία ότι Εκκλησίες της Ανατολής πλήττονται από βία, εξορία και διαρκή αναστάτωση. Ο Βασίλειος ζητεί αδελφική συνδρομή και την υπέρβαση της γεωγραφικής απόστασης. Εδώ φαίνεται ένας εξίσου κρίσιμος άξονας της επισκοπικής ευθύνης: η αδιαφορία για τον δοκιμαζόμενο αδελφό είναι ανεπαρκής απάντηση στην ενότητα του σώματος του Χριστού. Αυτά τα κείμενα, ωστόσο, έχουν ιδιαίτερο πολεμικό περιβάλλον· δεν μπορούν να διαβαστούν σαν ουδέτερο χρονικό στο οποίο οι κατηγορούμενοι δεν έχουν τη δική τους εκδοχή (Ἐπιστ. 92, 243).
Η Επιστολή 204 προς τους Νεοκαισαρείς μαρτυρεί πόσο επώδυνη γίνεται η ρήξη της κοινωνίας ακόμη και ανάμεσα σε ομοδόξους. Ο Βασίλειος προσπαθεί να αρθούν αμοιβαίες υποψίες και συκοφαντικές ερμηνείες της θεολογικής του διδασκαλίας. Η πνευματική ωριμότητα του επισκόπου μετριέται επομένως όχι μόνο από την αυστηρότητά του απέναντι στην πλάνη, αλλά και από την προθυμία του να αποσαφηνίσει, να διαλεχθεί και να αποτρέψει νέες διαιρέσεις. Στο σύνολο των επιστολών διακρίνεται η πεποίθηση ότι η συνοδικότητα και η ενότητα προϋποθέτουν αλήθεια, διάκριση και σχέσεις εμπιστοσύνης, όχι απλώς τυπική συμμόρφωση (Ἐπιστ. 204).
2.4. Το θετικό πρότυπο του Βασιλείου και τα όρια της αυστηρότητάς του
Ο επίσκοπος όπως τον προϋποθέτει το βασιλειανό έργο οφείλει να είναι φύλακας της πίστεως, δίκαιος κριτής των υποψηφίων, προστάτης των πτωχών, αδέκαστος διαχειριστής της εκκλησιαστικής ζωής και ειρηνοποιός μεταξύ Εκκλησιών. Ο ίδιος ο Βασίλειος, μέσα από την κοινωνική του δράση και την περιγραφή του από τον Γρηγόριο στον Λόγο 43, παρουσιάζεται ως πρόσωπο που αντιλαμβανόταν την επισκοπή ως δημόσια υπηρεσία φιλανθρωπίας, όχι ως ατομικό προνόμιο. Η θετική αυτή διάσταση δεν πρέπει να αποσυνδέεται από τις επιστολές ελέγχου: η ανάγκη επιλογής ενάρετων κληρικών αποβλέπει στην πραγματική υπηρεσία του λαού του Θεού.
Δεν είναι ωστόσο θεμιτό να εμφανισθεί ο Βασίλειος ως εκκλησιαστικός διοικητής δίχως συγκρούσεις ή δύσκολες επιλογές. Η στάση του απέναντι στη συγκρότηση νέων επισκοπικών εδρών και στη χειροτονία του Γρηγορίου για τα Σάσιμα προκάλεσε βαθιά προσωπική ένταση, όπως διακρίνεται από την αλληλογραφία και το έργο του ίδιου του Γρηγορίου. Το γεγονός αυτό υποχρεώνει την έρευνα να δει τον αγώνα για το καλό της Εκκλησίας μέσα στην πραγματική περιπλοκότητα διοικητικών και φιλικών σχέσεων. Η αυστηρή καταδίκη της φιλαργυρίας και της αναξιότητας συνυπάρχει ιστορικά με δυσχερείς αποφάσεις σχετικά με την κατανομή επισκοπικής ευθύνης.
3. Ο ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ: ΦΙΛΑΡΧΙΑ, ΑΝΕΤΟΙΜΑΣΤΟΙ ΠΟΙΜΕΝΕΣ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΣ ΔΙΧΑΣΜΟΣ
3.1. Ο Λόγος 2: η ιερωσύνη δεν είναι πεδίο αυτοπροβολής
Στον Β΄ Λόγο, την περίφημη απολογία για τη φυγή του μετά τη χειροτονία του σε πρεσβύτερο, ο Γρηγόριος διατυπώνει ένα υψηλό κριτήριο για κάθε βαθμό της ποιμαντικής ευθύνης. Η θεραπεία των ψυχών, υποστηρίζει, είναι δυσκολότερη από τη θεραπεία του σώματος, επειδή ο ποιμένας χειρίζεται ελευθερία, πάθη, πολλαπλές πνευματικές καταστάσεις και τον κίνδυνο να διδάσκει όσα δεν ζει. Εκείνος που αναλαμβάνει άλλους πρέπει πρώτα να παιδαγωγήσει τη δική του ύπαρξη και να κατανοεί την πίστη που πρόκειται να διδάξει. Η εύκολη αποδοχή εκκλησιαστικού αξιώματος χωρίς ανάλογη εσωτερική προετοιμασία συνιστά για τον Γρηγόριο αιτία φόβου, όχι επιτυχία (Γρηγόριος Θεολόγος, Λόγ. 2).
Παρότι ο Λόγος 2 αφορά άμεσα την ιερωσύνη ευρύτερα, τα κριτήριά του ισχύουν εντονότερα για τους επισκόπους, οι οποίοι επιβλέπουν άλλους λειτουργούς και επηρεάζουν ολόκληρο το πλήρωμα. Η θεολογική γνώση αποχωρίζεται εδώ από τον επιδεικτικό λόγο: η πνευματική καθαρότητα και η ικανότητα διάκρισης δεν παρέχονται αυτομάτως με μια εκλογή. Συνεπώς, για τον Γρηγόριο ο ανεπαρκής επίσκοπος δεν είναι μόνο διοικητικό πρόβλημα, αλλά πρόβλημα πνευματικής καθοδήγησης και παραδείγματος.
3.2. Ο Λόγος 20 «Περὶ δόγματος καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων»
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο Λόγος Κ΄ με τον εύγλωττο τίτλο «Περὶ δόγματος καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων». Ο Γρηγόριος στρέφεται εναντίον όσων εμφανίζονται αιφνιδίως ως ειδήμονες της θεολογίας και αναλαμβάνουν να διδάξουν χωρίς προηγούμενη κάθαρση ή επαρκή πνευματική δοκιμασία. Η αναφορά στους «αὐθημερινοὺς σοφούς» και στους «χειροτονητοὺς θεολόγους» συμπυκνώνει την ειρωνεία του: η ίδια η χειροτονία δεν αρκεί για να μεταβάλει αμέσως έναν απροετοίμαστο άνθρωπο σε αξιόπιστο ερμηνευτή των θείων (Λόγ. 20, ιδίως §§1–4).
Ο ουσιαστικός στόχος δεν είναι η απαξίωση της θεολογίας από μη κληρικούς ή η απαίτηση αποκλειστικής λόγιας μόρφωσης. Είναι η σύγχυση της θεσμικής θέσης με την πνευματική ωριμότητα. Η εκκλησιαστική φροντίδα άλλων ψυχών δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως αυτόματο δικαίωμα που προηγείται της αυτογνωσίας, της κάθαρσης και της μαθητείας. Έτσι η κριτική αφορά τόσο όσους αποδέχονται απερίσκεπτα την ηγεσία όσο και τους εκκλησιαστικούς παράγοντες που προάγουν ακατάλληλους ανθρώπους.
3.3. Ο Λόγος 23: ο κατάλογος των πραγματικών αιτίων των επισκοπικών συγκρούσεων
Ο ΚΓ΄ Λόγος, ειρηνικός λόγος σε ατμόσφαιρα διένεξης μεταξύ επισκόπων στην Κωνσταντινούπολη, αποτελεί ίσως την οξύτερη άμεση μαρτυρία του Γρηγορίου για τα κίνητρα ορισμένων ιεραρχών. Θέτει με σπαρακτικό τρόπο το παράδοξο: όσοι ομολογούν την αγάπη και την ειρήνη συχνά αλληλομάχονται· και μάλιστα δεν αντιπαρατίθενται μόνο με τους ετεροδόξους, αλλά και με τους ομοδόξους τους. Η διαπίστωση είναι θεολογικά κρίσιμη επειδή ακυρώνει την εύκολη εξήγηση ότι κάθε σύγκρουση μεταξύ επισκόπων αποτελεί αναγκαία προάσπιση του ορθού δόγματος (Λόγ. 23, §§4–5).
Στην §5 ο Γρηγόριος απαριθμεί με εντυπωσιακή παρρησία: «Φιλαρχία τυχὸν, ἢ φιλοχρηματία, ἢ φθόνος, ἢ μῖσος, ἢ ὑπεροψία». Δηλαδή υποδεικνύει ως πιθανά κίνητρα τη φιλοδοξία για εξουσία, την προσκόλληση στα χρήματα, τη ζήλια, το μίσος και την αλαζονεία. Ακόμη χειρότερο θεωρεί ότι οι διεκδικητές ντύνουν τέτοιες αδυναμίες με τον μανδύα της ευσέβειας. Η ορθοδοξία μπορεί έτσι να χρησιμοποιηθεί ως ρητορική δικαιολόγηση μιας κατά βάθος προσωπικής διαμάχης. Ο Γρηγόριος δεν ισχυρίζεται ότι οι δογματικές διαφορές είναι ανύπαρκτες, αλλά ότι δεν πρέπει να βαπτίζεται κάθε ιδιοτελής αντιπαλότητα σε δογματικό αγώνα.
Η διάγνωση του Λόγου 23 προχωρεί πέρα από την ηθική αποδοκιμασία: ο πιστός λαός χάνει τον προσανατολισμό του όταν οι επίσκοποι αντιμάχονται, όταν πρόσωπα που μέχρι χθες θεωρούνταν ευσεβή καταγγέλλονται σήμερα ως ασεβή χωρίς να έχουν μεταβάλει τη διδασκαλία τους, και όταν οι εκκλησιαστικές κρίσεις μετατρέπονται σε όργανο προσωπικών στρατοπέδων. Ο Γρηγόριος υπογραμμίζει κατ’ αυτόν τον τρόπο την καταστροφική δύναμη της εκκλησιαστικής πόλωσης. Η ειρήνη είναι αίτημα αλήθειας και μετάνοιας, όχι απλώς αποσιώπησης πραγματικών διαφορών.
3.4. Ο Λόγος 42 και η παραίτηση στην Κωνσταντινούπολη
Ο ΜΒ΄ Λόγος, ο αποχαιρετισμός του Γρηγορίου ενώπιον των εκατόν πενήντα επισκόπων που συμμετείχαν στη σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως το 381, είναι μοναδική πηγή για τη σχέση προσωπικής εκκλησιαστικής εμπειρίας και κριτικής της ιεραρχίας. Ο Γρηγόριος υπερασπίζεται την ποιμαντική του διακονία, αναγνωρίζει ότι ο ποιμένας οφείλει να λογοδοτεί και επιλέγει να αποσυρθεί αντί να παραμείνει αφορμή νέας διαμάχης. Η παραίτηση δεν σημαίνει αδιαφορία για την Εκκλησία, αλλά μια ασκητική άρνηση να μετατραπεί η εκκλησιαστική θέση σε προσωπική ιδιοκτησία (Λόγ. 42, §§1–2, 21–25).
Στον ίδιο λόγο στιγματίζεται η σύγχυση ανάμεσα στη δύναμη της πίστης και στα ορατά γνωρίσματα της κοινωνικής επιτυχίας: μεγαλοπρεπή κτίρια, λαμπρότητα, πλούτος και αριθμητική υπεροχή δεν αρκούν ως κριτήρια εκκλησιαστικής αλήθειας. Ο ποιμένας οφείλει να κρίνεται από την αφοσίωσή του στο Ευαγγέλιο και από την πραγματική φροντίδα των πιστών, όχι από την εξωτερική του προβολή. Η αιχμηρή αυτή στάση έχει ιδιαίτερο βάρος επειδή προέρχεται από άνθρωπο που είχε αναγνωριστεί ως κορυφαίος θεολόγος και, παρ’ όλα αυτά, αντιμετώπισε από κοντά την εκκλησιαστική αμφισβήτηση.
Η ιστορική ανάγνωση χρειάζεται ωστόσο αυτοσυγκράτηση. Ο Λόγος 42 αποτελεί και δημόσια απολογία ενός πρωταγωνιστή, που έχει κάθε λόγο να τονίσει την αδικία ή τη δυσκολία της θέσης του. Δεν αποτελεί αποδεικτικό στοιχείο ότι όλα τα μέλη της Συνόδου ενήργησαν από φθόνο ή υστεροβουλία. Βεβαιώνει όμως ότι ο Γρηγόριος έβλεπε την εκκλησιαστική φιλονικία ως αρκετά σοβαρό σκάνδαλο ώστε να προτιμήσει την προσωπική του παραίτηση από την παράταση της αντιπαράθεσης.
3.5. Αθανάσιος και Βασίλειος ως διορθωτικό αντίβαρο στην κριτική
Ο ΚΑ΄ Λόγος προς τιμήν του Μεγάλου Αθανασίου αποτελεί ουσιώδες αντίβαρο στη σφοδρή γρηγοριανή κριτική. Ο Αθανάσιος προβάλλεται ως επίσκοπος του οποίου η αποστολική διαδοχή πρέπει να εκφράζεται πρωτίστως σε φρόνημα, ομολογία, αρετή και υπηρεσία της Εκκλησίας, όχι απλώς σε κατοχή μιας καθέδρας. Η εγκωμιαστική μορφή του λόγου απαιτεί ιστορική προσοχή, αλλά φανερώνει με σαφήνεια ποιο πρότυπο ηγεσίας θεωρεί ο Γρηγόριος αξιομίμητο: τον ποιμένα που διασώζει το ποίμνιο ακόμη και με προσωπικό κόστος (Λόγ. 21).
Παρομοίως, στον ΜΓ΄ Λόγο, τον επιτάφιο στον Μέγα Βασίλειο, το έργο του επισκόπου συνδέεται με τη διδασκαλία, τη φροντίδα των ασθενών και αναγκεμένων, την εκκλησιαστική ευθύνη και την ικανότητα προσεγγίσεως διαφορετικών προσώπων. Ωστόσο, η εξιδανικευμένη εγκωμιαστική εικόνα δεν πρέπει να αφανίσει τις γνωστές εντάσεις μεταξύ των δύο ανδρών. Οι επιστολές του Γρηγορίου προς τον Βασίλειο γύρω από την επισκοπή των Σασίμων δείχνουν ότι ακόμη και άγιοι με κοινή πίστη και στενή φιλία μπορούσαν να αποκλίνουν ως προς την πρακτική άσκηση της επισκοπικής πολιτικής (Λόγ. 43· Ἐπιστ. 47–50).
3.6. Συνολική εκτίμηση
Για τον Γρηγόριο, το επικίνδυνο είδος επισκόπου δεν είναι αποκλειστικά ο δογματικά εσφαλμένος. Είναι και ο ορθοδοξών που δεν έχει καθάρει τον εαυτό του, ο φιλόδοξος που μετατρέπει μια σύνοδο σε πεδίο ανταγωνισμού, ο ιδιοτελής που επικαλείται την πίστη για να δικαιολογήσει προσωπική αντίθεση, και ο ηγέτης που με την ασυνέπειά του τραυματίζει την ενότητα. Η αυθεντία του επισκόπου προϋποθέτει εκκλησιαστική αλήθεια, αλλά δοκιμάζεται εξίσου στην ταπεινοφροσύνη, στη συμφιλίωση και στην ικανότητα παραίτησης από το ίδιο συμφέρον.
4. Ο ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ: ΤΟ ΦΟΒΕΡΟ ΒΑΡΟΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣ ΚΑΙ Η ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΠΟΙΜΕΝΩΝ
4.1. Περί ἱερωσύνης: η εξουσία ως λογοδοσία και όχι ως τιμή
Το Περί ἱερωσύνης αποτελεί θεμελιώδες κείμενο για τον τρόπο με τον οποίο ο Χρυσόστομος αντιλαμβάνεται τις προϋποθέσεις της ποιμαντικής και ειδικότερα της επισκοπικής ευθύνης. Σε μορφή διαλόγου εξηγεί γιατί ο ίδιος φοβήθηκε να αναλάβει τόσο μεγάλο έργο. Η διστακτικότητα δεν εκφράζει περιφρόνηση της εκκλησιαστικής διακονίας, αλλά επίγνωση ότι η πνευματική ηγεσία αφορά ψυχές για τις οποίες θα ζητηθεί αυστηρός λόγος. Όσο υψηλότερο το αξίωμα, τόσο βαρύτερη η ευθύνη της κακής κρίσης και της παραμέλησης των πιστών (Περὶ ἱερωσύνης, βιβλ. Γ΄–Δ΄).
Στο Γ΄ βιβλίο ο Χρυσόστομος περιγράφει τους πειρασμούς που συνοδεύουν την κατοχή εκκλησιαστικής θέσης: φιλοδοξία, εξάρτηση από τη γνώμη των ανθρώπων, αντιζηλίες και δυσκολία διαχείρισης των ποικίλων αναγκών του ποιμνίου. Αν οι εκλογές γίνονται με κριτήριο την προσωπική εύνοια, τον ανταγωνισμό ή την κοινωνική προβολή, οι πιστοί εκτίθενται σε ποιμένες χωρίς τα αναγκαία προσόντα. Η πνευματική ζωή και η ευσέβεια είναι απαραίτητες, αλλά δεν απαλλάσσουν από την ανάγκη ικανότητας στην πράξη: σύνεση, σταθερότητα, γνώση του δόγματος, παιδαγωγική δεξιότητα και διάκριση (βιβλ. Γ΄, ιδίως §§10–15).
Ο συγγραφέας δεν αρκείται να εξετάσει την προσωπική αγιότητα του υποψηφίου. Στο Δ΄ βιβλίο μεταφέρει την προσοχή και σε εκείνους που επιλέγουν ή χειροτονούν ακατάλληλους ανθρώπους: μια άκριτη επιλογή επιστρέφει ως ευθύνη σε όσους την προκάλεσαν. Η διδασκαλική ικανότητα του επισκόπου αποτελεί ειδική μορφή προστασίας του ποιμνίου από τη σύγχυση και την αίρεση. Η σοβαρότητα των κριτηρίων δείχνει ότι για τον Χρυσόστομο η εκκλησιαστική τάξη δεν συντηρείται με τη γοητεία ενός ονόματος ή με κοινωνικές συμμαχίες αλλά με προσεκτική δοκιμασία και πραγματική ποιμαντική επάρκεια (Περὶ ἱερωσύνης, βιβλ. Δ΄, §§2–9).
Στο Ε΄ βιβλίο, όπου εξετάζεται ιδιαίτερα το κήρυγμα, ο Χρυσόστομος θεωρεί το ήθος του διδασκάλου εξίσου σπουδαίο με την τέχνη του λόγου. Ο ρήτορας που επιδιώκει πρωτίστως χειροκρότημα διατρέχει τον κίνδυνο να υποδουλωθεί στη φιλοδοξία του, αντί να θεραπεύει τις ψυχές. Επομένως ο επίσκοπος δεν είναι δημόσιος διασκεδαστής ούτε διευθυντής ενός ιδρύματος που μετριέται μόνο από τη δημοτικότητα του επικεφαλής του. Χρέος του είναι να λέγει την αλήθεια με αγάπη, είτε επαινείται είτε όχι (Περὶ ἱερωσύνης, βιβλ. Ε΄).
4.2. Η Γ΄ Ομιλία στις Πράξεις: «δεν νομίζω ότι πολλοί επίσκοποι θα σωθούν»
Η πιο αυστηρή μαρτυρία του Χρυσοστόμου βρίσκεται στη Γ΄ Ομιλία του στις Πράξεις των Αποστόλων, με αφορμή την εκκλησιαστική ηγεσία και την εκλογή του αντικαταστάτη του Ιούδα (Πράξ. 1). Καθώς περιγράφει τον αδιάκοπο κόπο, τις αντιφατικές απαιτήσεις του λαού, την ευθύνη για τους χειροτονημένους και το βάρος ακόμη και μίας παραμελημένης ψυχής, διατυπώνει την οδυνηρή εκτίμηση ότι δεν πιστεύει πως πολλοί από τους επισκόπους θα σωθούν, αλλά ότι περισσότεροι κινδυνεύουν να χαθούν. Η διατύπωση διασώζεται καθαρά στο κείμενο της Γ΄ Ομιλίας και δεν πρέπει να συγχέεται με διάφορα δημοφιλή αλλά ατεκμηρίωτα αποφθέγματα που αποδίδονται στον Χρυσόστομο (Εἰς τὰς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, ὁμιλία Γ΄).
Το ίδιο το συμφραζόμενο εμποδίζει δύο παρερμηνείες.
Πρώτον, ο Χρυσόστομος δεν δημοσιεύει μια θεόπνευστη αριθμητική απογραφή του μέλλοντος βίου των επισκόπων. Πρόκειται για οξύ ποιμαντικό λόγο, που υπογραμμίζει την ιδιαίτερη δυσκολία και τον κίνδυνο της επισκοπικής διακονίας.
Δεύτερον, δεν ομιλεί σαν να εξαιρεί ο ίδιος τον εαυτό του: αναφέρεται στην καθημερινή πείρα του, στις δικές του αγωνίες και στο κοινό «εμείς» των επισκόπων. Ο σκοπός του είναι να ανακόψει τη φιλοδοξία όσων επιζητούν το αξίωμα για τιμές και όχι να δώσει αφορμή στους πιστούς να θεωρήσουν περιττό τον επίσκοπο.
Η ίδια ομιλία συμπληρώνει ότι ο επίσκοπος συχνά απολαμβάνει μεγαλύτερες δημόσιες τιμές από πολιτικούς άρχοντες, γεγονός που μπορεί να αλλοιώσει το κίνητρο της χειροτονίας. Ο Χρυσόστομος αντιπαραθέτει στην κοινωνική λαμπρότητα την ενδεχόμενη εσχατολογική καταδίκη εξαιτίας της παραμέλησης των άλλων. Αποδοκιμάζει επίσης τις προεκλογικές ενέργειες, τις γνωριμίες και τις μηχανορραφίες με τις οποίες μπορεί να επιδιωχθεί η επισκοπή: ακόμη και αν δεν ανταλλάσσονται χρήματα, η εκκλησιαστική χάρη δεν δικαιολογείται να γίνει αντικείμενο εξαγοράς με ανθρώπινη επιρροή. Εδώ συναντά κανείς μια ουσιαστική σύγκλιση με την επισκοπική ηθική του Βασιλείου.
4.3. Η Ι΄ Ομιλία στην Α΄ προς Τιμόθεον: ο επίσκοπος κρίνεται από την καθημερινή του ζωή
Ερμηνεύοντας το Α΄ Τιμ. 3,1–7 στην Ι΄ Ομιλία, ο Χρυσόστομος διακρίνει το αγαθό έργο της επισκοπής από την κενή επιθυμία κυριαρχίας. Τα αποστολικά γνωρίσματα —ανεπίληπτος βίος, σωφροσύνη, φιλοξενία, διδακτική ικανότητα, πραότητα, αποφυγή φιλαργυρίας και ορθή διαχείριση του οίκου— δεν είναι διακοσμητικές αρετές. Αποτελούν κριτήρια με τα οποία η κοινότητα και οι υπεύθυνοι επιλογής μπορούν να διακρίνουν την καταλληλότητα ενός προϊσταμένου. Η άσκηση της εκκλησιαστικής εποπτείας δεν παρέχει ασυλία από τη δημόσια ηθική κρίση (Εἰς Α΄ Τιμόθεον, ὁμιλία Ι΄).
Η επιμονή στην οικογενειακή και κοινωνική συνέπεια έχει θεολογικό νόημα. Ο ποιμένας δεν καλείται να υποδύεται στον ναό έναν άνθρωπο διαφορετικό από εκείνον που είναι στην καθημερινότητά του. Το σπίτι, οι συναλλαγές, η χρήση του πλούτου και η σχέση με τους αδύναμους αποτελούν πεδία δοκιμασίας του ήθους του. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ανθρώπινη αδυναμία καταργεί αυτομάτως τον ιερατικό χαρακτήρα της διακονίας· σημαίνει όμως ότι η ευθύνη και το παράδειγμα του επισκόπου είναι πολύ μεγαλύτερα από την ιδιωτική του υπόθεση.
4.4. Η ΛΔ΄ Ομιλία στην προς Εβραίους: υπακοή και όρια
Ερμηνεύοντας το «πείθεσθε τοῖς ἡγουμένοις ὑμῶν καὶ ὑπείκετε» (Ἑβρ. 13,17), ο Χρυσόστομος δεν ταυτίζει την εκκλησιαστική υπακοή με την άκριτη αποδοχή οποιασδήποτε διδασκαλίας. Κάνει διάκριση ανάμεσα στην προσωπική ηθική αστοχία ενός προεστώτος και στην ανατροπή της πίστεως. Αν ο ποιμένας δεν είναι υπόδειγμα αρετής, η απάντηση δεν είναι κατ’ ανάγκην η αυθαίρετη διάλυση της εκκλησιαστικής κοινωνίας· αν όμως η ίδια η πίστη καταστρέφεται, απαιτείται διαφορετική στάση. Η διάκριση είναι σημαντική ακριβώς επειδή αναγνωρίζει και την ανάγκη της ενότητας και την αντικειμενική υποχρέωση φύλαξης της αποστολικής παραδόσεως (Εἰς Ἑβραίους, ὁμιλία ΛΔ΄, στο 13,17).
Το χωρίο αυτό χρειάζεται να ερμηνεύεται με προσοχή: δεν προσφέρει μια απλή διαδικαστική συνταγή για κάθε σύγχρονη διένεξη ούτε δικαιολογεί να αναγορεύει ο καθένας τον εαυτό του σε μοναδικό κριτή της πίστης. Αποκαλύπτει όμως ότι ο Χρυσόστομος δεν θεωρεί τον επισκοπικό τίτλο επαρκή εγγύηση αληθείας ανεξάρτητα από το περιεχόμενο της διδασκαλίας. Η εκκλησιαστική αυθεντία αποβλέπει στην αλήθεια και στην οικοδομή του πληρώματος και ο ίδιος ο ποιμένας υποτάσσεται στο Ευαγγέλιο.
4.5. Οι επιστολές προς τον Ιννοκέντιο: όταν ένας επίσκοπος γίνεται στόχος άλλων επισκόπων
Η προσωπική δοκιμασία του Χρυσοστόμου ως αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως προσθέτει ιστορική βαρύτητα στη θεωρητική του διδασκαλία. Στις επιστολές προς τον Ιννοκέντιο Ρώμης περιγράφει τις διαδικασίες που οδήγησαν στην ανατροπή του, την παρέμβαση εκκλησιαστικών αντιπάλων, τις συνέπειες για τον λαό και την ανάγκη δίκαιης εξέτασης της υποθέσεώς του. Ο λόγος του ζητεί τήρηση της κανονικής τάξης, νηφάλια κρίση και αποκατάσταση της εκκλησιαστικής ειρήνης, όχι απλώς ατομική δικαίωση. Η εμπειρία του δείχνει πώς οι επίσκοποι μπορούσαν να βρεθούν σε οξεία θεσμική αντιπαράθεση με άλλους επισκόπους (Ἐπιστολαὶ πρὸς Ἰννοκέντιον, ιδίως πρώτη επιστολή).
Ασφαλώς οι επιστολές είναι και κείμενα υπεράσπισης του ιδίου. Γι’ αυτό πρέπει να συσχετίζονται με την υπόλοιπη ιστορική παράδοση προτού αποδοθούν τελεσίδικα συγκεκριμένα κίνητρα σε κάθε αντίπαλό του. Για το παρόν ερώτημα αρκεί το γεγονός ότι ο Χρυσόστομος θεωρεί δυνατόν να διαστρέφεται η εκκλησιαστική κρίση από αντίπαλες επιδιώξεις, ενώ η θεραπεία της κρίσης απαιτεί αξιόπιστη διαδικασία και αδελφική ευθύνη. Η καταγγελία δεν αποσκοπεί στην κατάργηση της επισκοπής, αλλά στην αποκατάσταση της νομιμότητάς της.
4.6. Συνολική εκτίμηση
Ο Χρυσόστομος βλέπει την επισκοπή ως επικίνδυνο μέγεθος για τον ανέτοιμο ή τον φιλόδοξο άνθρωπο, διότι η ηγεσία της Εκκλησίας δεν μπορεί να ασκηθεί χωρίς σκληρή πνευματική λογοδοσία. Οι πιο αυστηρές του κρίσεις δεν επιτρέπουν ούτε την εξιδανίκευση των επισκόπων ούτε τη γενικευμένη απαξίωσή τους. Η αποστολική διδασκαλία, η αγάπη προς τους αδύναμους, η διδακτική επάρκεια και η απουσία ιδιοτέλειας είναι η πραγματική βάση μιας ευεργετικής επισκοπικής διακονίας.
5. ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΙΕΡΑΡΧΩΝ
5.1. Κοινές καταγγελίες
Παρά τις διαφορές ιδιοσυγκρασίας και είδους κειμένων, παρατηρούνται πέντε σαφείς κοινοί άξονες.
Πρώτον, η φιλαρχία είναι ασυμβίβαστη με την αποστολή του ποιμένα: στον Γρηγόριο εμφανίζεται ως βαθύτερο αίτιο των διενέξεων, ενώ στον Χρυσόστομο ως πειρασμός να επιδιωχθεί η έδρα για κοινωνική δόξα.
Δεύτερον, η φιλοχρηματία αλλοιώνει την εκκλησιαστική πράξη: στον Βασίλειο λαμβάνει την απτή μορφή της χρηματικής συναλλαγής για χειροτονίες, στον Γρηγόριο αναφέρεται ως πιθανό κίνητρο συγκρούσεων και στον Χρυσόστομο ως αντίθετο του ανεπίληπτου βίου.
Τρίτον, η ανάδειξη ανεπαρκών κληρικών βλάπτει το ποίμνιο.
Τέταρτον, η διαίρεση μεταξύ επισκόπων μπορεί να σκανδαλίσει τους πιστούς.
Πέμπτον, τα καθήκοντα του επισκόπου προϋποθέτουν προσωπική κάθαρση και διαρκή λογοδοσία.
5.2. Διαφορετικές οπτικές
Ο Βασίλειος γράφει συχνά ως υπεύθυνος οργάνωσης και εποπτείας επιμέρους εκκλησιαστικών κοινοτήτων. Ενδιαφέρεται για χειροτονίες, καταλόγους κληρικών, έλεγχο καταλληλότητας, τήρηση κανόνων και επικοινωνία επισκοπών.
Ο Γρηγόριος εισδύει περισσότερο στο κρυφό κίνητρο: πότε η σύνοδος γίνεται προσωπικός ανταγωνισμός, πότε η θεολογία χρησιμοποιείται σαν πρόσχημα, πότε η θέση καλλιεργεί κενοδοξία.
Ο Χρυσόστομος, έχοντας μεγάλη εμπειρία κηρύγματος και διοίκησης, δραματοποιεί τις συνέπειες: η αποτυχία του επισκόπου μπορεί να βλάψει πλήθος ψυχών και να καταστήσει την ίδια την τιμή του αξιώματος αφορμή βαρύτερης κρίσης.
5.3. Επισκοπικό αξίωμα και προσωπική αξιότητα
Μία αποφασιστική σύγκλιση είναι η διάκριση ανάμεσα στον θεσμό και στον εκάστοτε φορέα του. Οι Πατέρες δεν θεωρούν ότι ο κακός προσωπικός βίος καθιστά αυτομάτως άχρηστο κάθε στοιχείο της εκκλησιαστικής οργάνωσης· ταυτόχρονα δεν αποδέχονται ότι η χειροτονία εξαλείφει την ευθύνη για ανεντιμότητα, αμάθεια ή βία. Ο επίσκοπος οφείλει να διακονεί μέσα στην αποστολική πίστη και στην κοινωνία της Εκκλησίας. Η θεσμική του θέση δεν μετατρέπεται σε ατομικό δικαίωμα αλάθητης συμπεριφοράς ούτε απαλλάσσει από έλεγχο και μετάνοια.
5.4. Συνοδικότητα και ειρηνοποιία
Τα κείμενα υποδεικνύουν ότι η συνοδικότητα δεν είναι απλή συνάθροιση επισκόπων αλλά εκκλησιαστική πράξη που δοκιμάζεται από τις ανθρώπινες αδυναμίες. Ο Βασίλειος ζητεί την ενότητα των τοπικών Εκκλησιών και τον σεβασμό στην κανονική ευθύνη· ο Γρηγόριος αντιστέκεται στη χρήση της κοινής πίστης ως όπλου προσωπικού ανταγωνισμού· ο Χρυσόστομος επιμένει στη δικαιοσύνη των διαδικασιών όταν διακυβεύεται η θέση και η υπόληψη ενός ποιμένα. Όλοι θεωρούν ότι η ειρήνη δεν είναι η σιωπή μπροστά στην κατάχρηση, αλλά το αποτέλεσμα αλήθειας, δικαιοσύνης και ταπεινοφροσύνης.
5.5. Τι δεν επιτρέπουν να συμπεράνουμε οι πηγές
Δεν επιτρέπουν να ισχυρισθούμε ότι «όλοι οι επίσκοποι του τετάρτου αιώνα ήταν ανάξιοι», ούτε ότι οι Πατέρες αρνούνταν καθαυτό τον επισκοπικό θεσμό. Δεν τεκμηριώνουν ότι η κριτική κάθε αγίου ήταν αλάθητη ιστορική αποτίμηση όλων των προσώπων που τον αντιστρατεύτηκαν. Δεν δικαιολογούν την απομόνωση ενός οξέος αποφθέγματος από το συγκεκριμένο συμφραζόμενο, ιδίως στην περίπτωση της Γ΄ Ομιλίας του Χρυσοστόμου στις Πράξεις. Και δεν νομιμοποιούν την αυτόματη μεταφορά κάθε ιστορικής κρίσης στη σημερινή εκκλησιαστική πραγματικότητα χωρίς νέα, συγκεκριμένα και ελέγξιμα δεδομένα.
6. ΠΑΤΕΡΙΚΑ ΧΩΡΙΑ–ΚΛΕΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
Α. Μέγας Βασίλειος, Επιστολή 53, §1: «φασί τινας ὑμῶν παρὰ τῶν χειροτονουμένων λαμβάνειν χρήματα». Το ρήμα «φασί» είναι ουσιώδες: ο συντάκτης αναφέρει καταγγελία την οποία ελέγχει με ιδιαίτερη αυστηρότητα, χωρίς να ισχυρίζεται στην αρχή ότι έχει αποδείξει κάθε επιμέρους ενοχή. Το κεντρικό θεολογικό κριτήριο είναι ότι η δωρεά του Θεού δεν πωλείται.
Β. Μέγας Βασίλειος, Επιστολή 54: προσεκτική εξέταση του βίου του υποψηφίου, έλεγχος μαρτυριών και καταδίκη της εισαγωγής προσώπων χάριν συγγενείας ή φιλίας. Η επιστολή είναι τεκμήριο διοικητικής παρέμβασης, όχι αφηρημένο δοκίμιο περί ιδανικής ηγεσίας.
Γ. Γρηγόριος Θεολόγος, Λόγος 23, §5: «Φιλαρχία τυχὸν, ἢ φιλοχρηματία, ἢ φθόνος, ἢ μῖσος, ἢ ὑπεροψία». Η φράση δεν καταδικάζει κάθε σύνοδο και κάθε δογματική αντιπαράθεση· καταγγέλλει την επιστράτευση της ορθοδοξίας ως προσχήματος όταν το πραγματικό κίνητρο είναι ιδιωτικό πάθος.
Δ. Γρηγόριος Θεολόγος, Λόγος 20, §§1–4: έλεγχος της πρόωρης ανάληψης θεολογικής διδασκαλίας από ανθρώπους χωρίς πνευματική καλλιέργεια. Η χειροτονία αποτελεί εκκλησιαστική αποστολή, όχι αυτόματη παραγωγή σοφίας ή αρετής.
Ε. Ιωάννης Χρυσόστομος, Εἰς τὰς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, ομιλία Γ΄: η εκτίμηση ότι πολλοί επίσκοποι κινδυνεύουν ως προς τη σωτηρία τους ακολουθεί εκτενή περιγραφή της ευθύνης τους απέναντι στο ποίμνιο. Το νόημα είναι ο φόβος της λογοδοσίας και όχι η απαξίωση της επισκοπής ως θεσμού.
ΣΤ. Ιωάννης Χρυσόστομος, Περί ἱερωσύνης, βιβλία Γ΄–Δ΄: η εσφαλμένη επιλογή ποιμένων δεν περιορίζεται στην εσωτερική ζωή του ακατάλληλου υποψηφίου, αλλά επιβαρύνει όσους τον ανέδειξαν. Οι απαιτήσεις είναι πνευματικές και πρακτικές: αρετή, γνώση, διάκριση και αποτελεσματική ποιμαντική φροντίδα.
7. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Η πρωτογενής πατερική μαρτυρία είναι σαφής: οι Τρεις Ιεράρχες γνώριζαν και δεν αποσιωπούσαν σοβαρές εκτροπές μέσα στον επισκοπικό κόσμο της εποχής τους. Ο Μέγας Βασίλειος ελέγχει την πώληση χειροτονιών, την ευνοιοκρατία και την περιφρόνηση των δοκιμασμένων εκκλησιαστικών διαδικασιών. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος καταγράφει την τραυματική εμπειρία της φιλαρχίας, της φιλοχρηματίας, της φθονερής αντιζηλίας και της υποκριτικής επίκλησης της ευσέβειας. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναδεικνύει την τρομακτική ευθύνη του επισκόπου, την τάση ορισμένων να επιζητούν την έδρα ως κοινωνική τιμή και τις συνέπειες της ανάδειξης ακατάλληλων ποιμένων.
Η αυστηρότητα αυτή προϋποθέτει, και δεν καταλύει, τη βαθιά πίστη στην Εκκλησία. Και οι τρεις γνωρίζουν ότι χωρίς αξίους επισκόπους υπονομεύονται η διδασκαλία της πίστεως, η ενότητα, η αγάπη προς τους αδύναμους και η πνευματική πρόοδος του λαού. Γι’ αυτό το επίκεντρο των κειμένων τους δεν είναι ένα αντιεπισκοπικό συναίσθημα αλλά μια θεολογία της ευθύνης: όσο ιερότερη η διακονία, τόσο περισσότερο ανεπίτρεπτη είναι η ιδιοτέλεια του φορέα της.
Το διαχρονικό ερώτημα που αναδύεται από αυτά τα έργα δεν είναι απλώς «ποιοι επίσκοποι ήταν κακοί», αλλά «με ποια κριτήρια η Εκκλησία αναδεικνύει, ελέγχει και στηρίζει εκείνους που αναλαμβάνουν να ποιμαίνουν». Η απάντηση των Τριών Ιεραρχών μπορεί να συνοψισθεί σε μία σύνθεση: αποστολική πίστη, δοκιμασμένο ήθος, ελευθερία από χρήμα και φιλοδοξία, υπευθυνότητα στις χειροτονίες, αγάπη προς το ποίμνιο, αληθινή συνοδικότητα και προθυμία θυσίας του προσωπικού συμφέροντος χάριν της ειρήνης της Εκκλησίας.
8. ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΠΗΓΕΣ
Η βιβλιογραφία διακρίνει τις πρωτογενείς πηγές, τις βασικές εκδόσεις/μεταφράσεις και τη νεότερη ιστορική βιβλιογραφία. Η αναφορά σε κλασική έκδοση επιτρέπει την ταυτοποίηση του έργου, χωρίς να υπονοεί αυτοψία σε όλες τις έντυπες εκδόσεις. Η άμεση επαλήθευση των συγκεκριμένων βασικών αποσπασμάτων έγινε με τους δηλωμένους διαδικτυακούς μάρτυρες/ψηφιακές αναπαραγωγές.
8.1. Πρωτογενείς πηγές: Μέγας Βασίλειος
1. Βασίλειος Καισαρείας, Ἐπιστολὴ 53, «Πρὸς χωρεπισκόπους», §§1–2. Βασικό τεκμήριο για την καταγγελία λήψεως χρημάτων από χειροτονουμένους. Κείμενο/μετάφραση: https://www.newadvent.org/fathers/3202053.htm .
2. Βασίλειος Καισαρείας, Ἐπιστολὴ 54, «Πρὸς χωρεπισκόπους». Βασικό τεκμήριο για έλεγχο βίου, ευνοιοκρατία, τήρηση κανόνων και εκκλησιαστική εποπτεία. https://www.newadvent.org/fathers/3202054.htm .
3. Βασίλειος Καισαρείας, Ἐπιστολὴ 69, «Πρὸς Ἀθανάσιον ἀρχιεπίσκοπον Ἀλεξανδρείας». Παράδειγμα πανεκκλησιαστικής μέριμνας και προγράμματος ειρήνης. https://www.newadvent.org/fathers/3202069.htm .
4. Βασίλειος Καισαρείας, Ἐπιστολὴ 92, προς επισκόπους της Ιταλίας και της Γαλατίας, και Ἐπιστολὴ 243, προς δυτικούς επισκόπους. Πηγές για εκκλησιαστική κρίση και αλληλεγγύη. https://www.newadvent.org/fathers/3202092.htm · https://www.newadvent.org/fathers/3202243.htm .
-
Βασίλειος Καισαρείας, Ἐπιστολὴ 204, προς Νεοκαισαρείς. Για την ένταση και την ανάγκη συμφιλίωσης μεταξύ Εκκλησιών. https://www.newadvent.org/fathers/3202204.htm .
8.2. Πρωτογενείς πηγές: Γρηγόριος Θεολόγος
6. Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος Β΄, «Ἀπολογητικὸς τῆς εἰς Πόντον φυγῆς». Για την αυτοκάθαρση, τη διδασκαλική επάρκεια και τη φοβερή ευθύνη της ποιμαντικής. https://www.newadvent.org/fathers/310202.htm .
7. Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος Κ΄, «Περὶ δόγματος καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων», ιδίως §§1–4· PG 35, στ. 1065–1080. Ελληνικό κείμενο: https://el.wikisource.org/wiki/Περί_δόγματος_και_καταστάσεως_επισκόπων .
8. Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος ΚΑ΄, «Εἰς τὸν μέγαν Ἀθανάσιον», ιδίως §§8–9. Θετικό πρότυπο επισκόπου. https://www.newadvent.org/fathers/310221.htm .
9. Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος ΚΓ΄, «Εἰρηνικός… περὶ ἐπισκόπων τινῶν διενεχθέντων πρὸς ἀλλήλους», ιδίως §§4–5. Πρωτεύουσα πηγή για φιλαρχία, φιλοχρηματία και φθόνο. Ελληνικό κείμενο: Βικιθήκη, ομότιτλη καταχώριση (https://el.wikisource.org/).
10. Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος ΜΒ΄, «Συντακτήριος, εἰς τὴν τῶν ρν΄ ἐπισκόπων παρουσίαν», ιδίως §§1–2, 21–25. Για τη σύνοδο του 381, τις διαμάχες και την παραίτηση. https://www.newadvent.org/fathers/310242.htm .
11. Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος ΜΓ΄, «Εἰς τὸν μέγαν Βασίλειον ἐπιτάφιος». Εγκώμιο επισκοπικού προτύπου. https://www.newadvent.org/fathers/310243.htm .
12. Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Ἐπιστολαὶ 47–50, προς Μέγαν Βασίλειον. Μαρτυρίες για την επισκοπή των Σασίμων και τις διαφωνίες των δύο φίλων. Nicene and Post-Nicene Fathers, Second Series, τόμ. 7: https://www.newadvent.org/fathers/3103b.htm .
8.3. Πρωτογενείς πηγές: Ιωάννης Χρυσόστομος
13. Ιωάννης Χρυσόστομος, Περὶ ἱερωσύνης, βιβλία Γ΄, Δ΄ και Ε΄. Για τα κριτήρια εκλογής, τη φροντίδα των ψυχών, τη διδασκαλία και τη ματαιοδοξία. PG 48· αγγλική μετάφραση: https://www.newadvent.org/fathers/19223.htm · https://www.newadvent.org/fathers/19224.htm · https://www.newadvent.org/fathers/19225.htm .
14. Ιωάννης Χρυσόστομος, Εἰς τὰς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, ὁμιλία Γ΄, στο Πράξ. 1,12 κ.ε. Κεντρική πηγή για το βάρος της επισκοπής, τη σωτηρία των επισκόπων και την κριτική της φιλοδοξίας. PG 60· https://www.newadvent.org/fathers/210103.htm .
15. Ιωάννης Χρυσόστομος, Εἰς τὴν Α΄ πρὸς Τιμόθεον, ὁμιλία Ι΄, στο Α΄ Τιμ. 3,1–7. Για το εκκλησιαστικό ήθος και τα προσόντα του επισκόπου. https://www.newadvent.org/fathers/230610.htm .
16. Ιωάννης Χρυσόστομος, Εἰς τὴν πρὸς Ἑβραίους, ὁμιλία ΛΔ΄, στο Ἑβρ. 13,17. Για την υπακοή προς τους ποιμένες και τη διάκριση μεταξύ ελλειμματικού βίου και εσφαλμένης πίστεως. https://www.newadvent.org/fathers/240234.htm .
-
Ιωάννης Χρυσόστομος, Ἐπιστολαὶ πρὸς Ἰννοκέντιον Ῥώμης, ιδίως η πρώτη. Για την εκκλησιαστική κρίση και την υπεράσπιση των κανονικών διαδικασιών. https://www.newadvent.org/fathers/1918.htm .
8.4. Βασικές εκδόσεις και συλλογές των πατερικών έργων
18. Migne, J.-P. (επιμ.), Patrologiae cursus completus, Series Graeca (PG): τόμ. 32 (Βασίλειος, επιστολές), 35–36 (Γρηγόριος, λόγοι), 37 (Γρηγόριος, επιστολές), 48 (Χρυσόστομος, Περί ἱερωσύνης), 60 (Χρυσόστομος, ομιλίες στις Πράξεις), 62 (ομιλίες στην Α΄ Τιμόθεον), 63 (ομιλίες στην προς Εβραίους). Paris, 19ος αι. Οι τόμοι είναι σημεία αναφοράς, όχι σύγχρονες κριτικές εκδόσεις.
19. Courtonne, Yves (έκδ.), Saint Basile: Correspondance, 3 τόμοι. Paris: Les Belles Lettres, 1957–1966. Κλασική φιλολογική έκδοση της βασιλειανής αλληλογραφίας.
20. Deferrari, Roy J. (έκδ. και μτφρ.), Saint Basil: The Letters, 4 τόμοι. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1926–1934. Ελληνικό κείμενο και αγγλική μετάφραση.
21. Mossay, Justin (έκδ.), Grégoire de Nazianze: Discours 20–23. Sources Chrétiennes 270. Paris: Cerf, 1980. Κριτική έκδοση κεντρικών λόγων της παρούσας μελέτης.
22. Bernardi, Jean (έκδ.), Grégoire de Nazianze: Discours 42–43. Sources Chrétiennes 384. Paris: Cerf, 1992. Κριτική έκδοση των αποχαιρετιστηρίων και επιτάφιων λόγων.
23. Malingrey, Anne-Marie (έκδ.), Jean Chrysostome: Sur le sacerdoce (Dialogue et Homélie). Sources Chrétiennes 272. Paris: Cerf, 1980. Κριτική έκδοση του Περί ἱερωσύνης.
-
Schaff, Philip – Wace, Henry (επιμ.), A Select Library of the Nicene and Post-Nicene Fathers of the Christian Church, Second Series, τόμ. 7 (Γρηγόριος), 8 (Βασίλειος), και First Series, τόμ. 9, 11, 13–14 (Χρυσόστομος). 19ος αι. Η διαδικτυακή πλατφόρμα New Advent αναπαράγει επιμελημένες μορφές των ιστορικών αγγλικών μεταφράσεων.
8.5. Νεότερη επιστημονική βιβλιογραφία – ιστορικό και ερμηνευτικό πλαίσιο
25. Fedwick, Paul J., The Church and the Charisma of Leadership in Basil of Caesarea. Toronto: Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 1979. Για την εκκλησιαστική ηγεσία και τις εντάσεις στη δράση του Βασιλείου.
26. Rousseau, Philip, Basil of Caesarea. Berkeley – Los Angeles: University of California Press, 1994. Βιογραφικό και ιστορικό πλαίσιο της βασιλειανής επισκοπής.
27. Holman, Susan R., The Hungry Are Dying: Beggars and Bishops in Roman Cappadocia. Oxford: Oxford University Press, 2001. Για την κοινωνική διάσταση της επισκοπής και την προστασία των φτωχών στην Καππαδοκία.
28. McGuckin, John A., St. Gregory of Nazianzus: An Intellectual Biography. Crestwood, NY: St Vladimir’s Seminary Press, 2001. Για το ιστορικό και θεολογικό πλαίσιο της ζωής του Γρηγορίου.
29. Kelly, J. N. D., Golden Mouth: The Story of John Chrysostom—Ascetic, Preacher, Bishop. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1995. Για τις επισκοπικές συγκρούσεις και τη βιογραφία του Χρυσοστόμου.
30. Mayer, Wendy – Allen, Pauline, John Chrysostom. Early Church Fathers. London – New York: Routledge, 2000. Εισαγωγή στη διδασκαλία, το κήρυγμα και την επισκοπική δραστηριότητα του Χρυσοστόμου.
-
Rapp, Claudia, Holy Bishops in Late Antiquity: The Nature of Christian Leadership in an Age of Transition. Berkeley – Los Angeles: University of California Press, 2005. Συνθετική μελέτη της πνευματικής και κοινωνικής αυθεντίας των επισκόπων στην ύστερη αρχαιότητα.
8.6. Σημείωση αξιοπιστίας και τρόπος ελέγχου παραπομπών
Η πρωτογενής τεκμηρίωση προηγείται των νεότερων συνθέσεων. Όπου παρατίθεται συγκεκριμένος ισχυρισμός περί χειροτονιών, φιλαρχίας ή κινδύνου σωτηρίας των επισκόπων, πρέπει να αναζητείται πρωτίστως στο αντίστοιχο πρωτότυπο έργο και στη σχετική παράγραφο. Η χρήση της Patrologia Graeca διευκολύνει τη σύγκριση, αλλά, όπου υπάρχουν νεότερες κριτικές εκδόσεις Sources Chrétiennes ή Loeb, αυτές αποτελούν προτιμότερη βάση φιλολογικής έρευνας. Οι διαδικτυακές αγγλικές μεταφράσεις της New Advent διευκολύνουν τον άμεσο έλεγχο του συμφραζομένου, δεν υποκαθιστούν όμως σε κάθε λεπτομέρεια το ελληνικό πρωτότυπο.
Ιδιαίτερα για τον Γρηγόριο, οι ελληνικές ψηφιακές μεταγραφές των Λόγων 20 και 23 επιτρέπουν διασταύρωση των ολιγόλογων αυτούσιων παραθεμάτων. Δεν υιοθετείται ως βεβαιωμένο πατερικό απόφθεγμα η νεότερη ρήση περί «κρανίων επισκόπων» στον δρόμο προς την κόλαση, επειδή δεν θεμελιώθηκε με ασφαλή πρωτογενή παραπομπή στο πλαίσιο αυτής της έρευνας. Προτιμάται η πράγματι τεκμηριωμένη Γ΄ Ομιλία του Χρυσοστόμου στις Πράξεις, με πλήρες συμφραζόμενο.